KAPITULLI I TRETË

MJETET E PËRDORURA NË TREGJET E KAPITALIT

DHE GJYKIMI ISLAM PËR TO

 

Nën këtë kapitull kemi katër tema: Aksionet, Kambialet, Zgjedhjet dhe të Ardhmet

Tema e parë: Aksionet

Nën këtë temë kemi pesë nëntema:

Nëntema e parë: Ç’janë “aksionet”? 

“Aksionet” është shumësi i fjalës aksion, i cili është: “Letër me vlerë, që përfaqëson një nga pjesët, në të cilat është ndarë kapitali i një shoqërie ose i një sipërmarrjeje kapitaliste dhe që i jep të drejtë zotëruesit të saj të marrë pjesë në veprimtarinë dhe në fitimet e sipërmarrjes.”[1]

Nëntema e dytë: Veçoritë e aksioneve:

Aksionet kanë disa veçori të cilat po i përmbledhim si më poshtë:

1. Vlera e të gjitha aksioneve është e barabartë, sipas caktimit të ligjit, dhe urtësia në barazimin e vlerës së tyre qëndron në lehtësimin e përcaktimit të shumicës në mbledhjen e përgjithshme, në lehtësimin e ndarjes së fitimit aksionerëve, dhe në sistemimin e çmimit të aksioneve në Bursë.

2. Barazvlera e aksioneve bën që të drejtat e aksionerëve të jenë të barabarta, me përjashtim të faktit se ligjet e disa vendeve e lejojnë lëshimin e aksioneve të privilegjuara, me vendim nga institucioni i përgjithshmën dhe jo ato të zakonshmet, ku zotëruesve të këtyre aksioneve u jepet e drejtë e privilegjuar në fitime apo në kapitalin e shoqërisë në kohën e likuidimit, ose që të dyja këto njëherësh, apo ndonjë dallim tjetër.

3. Përgjegjësia e ortakëve të një shoqërie është në varësi të vlerës së aksioneve që ata zotërojnë, dhe askujt nuk i kërkohet llogari për borxhet e shoqërisë ku është ortak, veçse në varësi të sasisë së aksioneve që zotëron.

4. Një aksion nuk mund të ndahet në pjesë më të vogla, dhe nëse njëri prej ortakëve vdes, pronësia e aksionit të tij bëhet e përbashkët mes ortakëve të tjerë, dhe trashëgimtarët e tij kanë të drejtën të zgjedhin një përfaqësues në institucionin e përgjithshëm të aksionerëve, për të kryer veprimet që lidhen me aksionet e tyre.

5. Aksionet kanë natyrë qarkulluese, gjë e cila është veçoria më e rëndësishme e tyre, dhe nëse në kontratë shënohet e kundërta e kësaj, shoqëria e humbet natyrën e saj aksionere.[2]

 

Nëntema e tretë: Llojet e aksioneve[3] dhe gjykimi për secilin lloj

Aksionet ndahet në lloje të ndryshme, sipas natyrës së secilit lloj:

a) Në varësi të pjesës që paguan një ortak, aksionet ndahen në:

1. Aksione me para në dorë: që paguhen me para në dorë. Nuk ka kundërshtim për lejimin e lëshimit të aksioneve të tilla dhe të shitblerjes me to.

2. Aksione kapitali: që paguhen me kapital dhe jo me para. Dijetarët kanë mospajtim në lidhje me formimin e një shoqërie me paraqitjen e kapitalit nëse atij i çmohet vlera; Malikitë janë të mendimit se lejohet paraqitja e kapitalit të cilit i çmohet vlera, ndërsa Shafitë janë të mendimit se kjo gjë lejohet vetëm në ato mallra që kanë të ngjashme. Ebu Hanifja dhe Ebu Jusufi, si dhe ajo që shfaqet nga medhhebi i imam Ahmedit e ndalojnë totalisht këtë.[4]

 Pas diskutimit dhe studimit të argumenteve të secilës palë, bëhet e qartë epërsia e fjalës së parë, veçanërisht kur kundërshtarët nuk kanë gjetur argument nga Kurani apo Suneti që të përkrahë përpjekjen e tyre, dhe kështu që kjo çështje qëndron në rrethin e “el Mesalih el mursele” – dobive të papërcaktuara në sheriat-, të cilat vërtetohen në marrjen e mendimit të parë, i cili i hap derën e formimit të shoqërive për të gjitha llojet e kapitaleve, duke iu përmbajtur rregullave të sheriatit në secilin preh tyre. E, Allahu e di më mirë.[5]

 

b) Në varësi të formës së tyre, aksionet ndahen në:

1. Aksione të emëruara: Ato aksione të cilat mbajnë emrin e aksionarit që i zotëron ato, gjë e cila është e kërkuar për ruajtjen e të drejtave dhe për të siguruar mos përzierjen e të drejtave të njerëzve të ndryshëm. Pronësia e këtij lloj aksionesh shënohet në regjistrin e aksionarëve, të cilin e ruan shoqëria aksionare.

2. Aksione të mbartësit të tyre: Ato aksione të cilat nuk mbajnë emrin e mbartësit të tyre, por mbartësi i tyre konsiderohet pronari i tyre në vështrimin e shoqërisë. Ligjet e tregtisë në vendet arabe kanë aprovuar se të gjitha aksionet duhet të jenë të emëruara dhe se aksionet e mbartësit të tyre nuk lejohen. Ky lloj aksionesh nuk lejohet gjithashtu as në legjislacionin Islam, pa asnjë kundërshtim në mesin e dijetarëve bashkëkohorë.

3. Aksione të urdhëruesit: Ato aksione mbi të cilat shënohet emri i pronarit të tyre, por me shtesën “me urdhër për”, apo “me leje për”, dhe atëherë qarkullimi i tyre bëhet me anë të asaj që shënohet në to, d.m.th. mbi çek shënohet transferimi i tij tek një person tjetër, i shoqëruar me firmën e urdhëruesit, dhe menjëherë personi i dytë bëhet pronar i atij çeku, pa qenë nevoja të kthehet te shoqëria aksionare. Ky lloj aksionesh është i rrallë, madje shumë prej ligjeve të tregtisë në vende të ndryshme nuk e përmendin atë. Sipas gjykimit Islam, ky lloj aksionesh është i lejuar.

c) Në varësi të të drejtave që ka zotëruesi i tyre, aksionet ndahen në:

1. Aksione të zakonshme: ato aksione të cilat janë të barabarta në vlerë dhe i japin aksionarëve të drejta të barabarta. Gjykimi për këto lloj aksionesh, në origjinë është lejimi, përveç nëse kanë të bëjnë me gjëra të ndaluara në sheriat, (siç është tregtia me alkool, mish derri, etj), në këtë rast nuk lejohen.

2. Aksione të privilegjuara: ato aksione të cilat dallohen me disa veçori të cilat nuk i kanë aksionet e zakonshme. Këto aksione lëshohen nga një shoqëri aksionare kur ajo kërkon të shtojë bazën e kapitalit të saj. Në këtë rast, ajo i jep disa privilegje aksioneve të reja, të cilat nuk i kanë aksionet e vjetra, me qëllim që të tërheqë investuesit. Gjykimi për këto lloj aksionesh ndryshon sipas llojit të privilegjit që kanë.

Prej atyre privilegjeve është: e drejta e privilegjit në marrjen e fitimit, si p.sh. të veçohen me një përqindje fitimi më të madhe se aksionet e zakonshme, ndërsa fitimi tjetër të ndahet sipas aksioneve në mënyrë të barabartë. Ose duke iu caktuar një përqindje vjetore e qëndrueshme, pa marrë parasysh nëse shoqëria fiton apo humb. Padyshim që ky lloj aksionesh nuk lejohet në legjislacionin Islam, sepse ai përmban fajde të ndaluara në sheriat.

Prej atyre privilegjeve është gjithashtu: e drejta e kthimit të vlerës së aksioneve tërësisht, në afatin e likuidimit të shoqërisë, para fillimit të ndarjes së pjesëve të aksionarëve të tjerë, të cilët edhe mund të humbasin, ndërsa ky nuk humbet në asnjë rast. Këto lloj aksionesh gjithashtu nuk lejohen, sepse ai bie në kundërshtim me përmbajtjen e kontratës së shoqërisë.

d) Në varësi të kthimit të aksioneve apo moskthimit të tyre te pronari i tyre, ato ndahen në:

1. Aksionet e kapitalit bazë: ato aksione vlera e të cilave nuk është konsumuar. Sipas parimit, këto aksione lejohen duke pasur parasysh rregullin dhe origjinën e formimit të shoqërive tregtare.

2. Aksione që konsumohen: ato aksione vlera e të cilave i kthehet lëshuesit të tyre para mbylljes së shoqërisë, me riblerjen e tyre me rrugë të ndryshme. Në shumicën e rasteve, këto lloj aksionesh i gjejmë në shoqëritë e kufizuara me një afat të caktuar dhe më pas mbyllen, siç janë shoqëritë e anijeve tregtare, apo ato shoqëri nga të cilat nuk pritet të mbesë gjë për t’ju ndarë aksionarëve të saj, siç janë shoqëritë e naftës apo xeherorëve, të cilave u jepet e drejta e dallimit për një afat të caktuar, dhe më pas, kompetencat mbi ato që zotërojnë këto shoqëri i kalojnë shtetit; në këtë rast, shoqëria punon për kompensimin e aksionarëve të saj për t’ju kthyer atyre vlerën e emëruar para mbylljes së shoqërisë, duke ndarë edhe fitimet, nëse ka pasur. Këto lloj shoqërish, shumë prej vendeve nuk i lejojnë të formohen, përveç nëse qëllimi i shoqërisë ka të bëjë me shfrytëzimin e lëndëve natyrore apo për dobi që i kthehen masës së gjerë të popullit. Në këtë rast, shteti u jep leje këtyre shoqërive për të vepruar deri në një afat të caktuar. Po kështu u jep leje, nëse kapitali i tyre konsumohet me përdorimin e tij, ose zhduket pas një farë kohe.

Gjykimi me konsumim të aksioneve është gjykim i ligjeve të shteteve dhe jo ligj i sheriatit, dhe çdo fitim që marrin ortakët e kësaj shoqërie, është e drejtë e tyre, qoftë nëse e marrin në formën e fitimit apo në formën e vlerës së pjesëve të konsumuara nga aksionet.[6]

e) Në varësi të dhurimit apo mos dhurimit, aksionet ndahen në:

1. Aksione, vlera e të cilave i paguhet zotëruesve të tyre.

2. Aksione të dhuruara: ato aksione të cilat shoqëria ia dhuron falas aksionarëve të saj në rast të shtimit të kapitalit bazë të saj, për të hequr një pjesë të fitimeve të bllokuara apo të mbajtura rezervë në kapitalin bazë të saj. Ndarja e këtyre aksioneve bëhet në varësi të aksioneve që zotëron secili prej aksionarëve të saj.

Për lejimin e këtij lloji aksionesh në islam nuk ka dyshim, përderisa dhënia e këtyre dhurimeve bëhet në mënyrë të barabartë në varësi të aksioneve, pasi që ato dhurime në origjinë janë pasuri e vetë aksionarëve, kështu që ata kanë të drejtën e marrjes së tyre me çdo rrugë të lejuar.[7]

 

Nëntema e katërt: Llojet e vlerave të aksioneve dhe gjykimi për to:

1. Vlera nominale: vlera që i jepet një aksioni në kohën e formimit të një shoqërie, d.m.th. shuma e vlerave nominale përbëjnë kapitalin bazë të një shoqërie në formimin e saj.

Kjo vlerë në realitet është pjesa e çdo ortaku në kapitalin e shoqërisë. Çeku në të cilin shënohet vlera e aksionit konsiderohet si dokument që vërteton shoqërimin e tyre me atë shumë, kështu që ai duhet të jetë në përputhje me shumën me të cilën ai ka marrë pjesë si ortak në kapitalin bazë të shoqërisë.

Kjo barazi është diçka që kërkohet edhe në legjislacionin Islam, me qëllim që të realizohet drejtësia në ndarjen e fitimit apo të humbjes.

2. Vlera e vërtetë: pjesa e aksionit në kapitalin neto të shoqërisë, pas kryerjes së inventarit në varësi të çmimeve aktuale dhe pas kthimit të llogaritjes së humbjeve, me qëllim që të dalin në dukje detyrimet e vërteta të asaj shoqërie.[8]

Pra, vlera e vërtetë e aksionit është ajo vlerë që ka ai në mesin e kapitalit të shoqërisë pas ndarjes së fitimeve apo humbjeve. Kjo vlerë luan rolin e treguesit real të fitimeve apo humbjeve të shoqërisë, gjë e cila është e kërkuar edhe në legjislacionin islam me qëllim që të njihen fitimet apo humbjet e një shoqërie të caktuar.

3. Vlera e aksionit në treg: vlera me të cilën shitet aksioni, gjë e cila lidhet me suksesin që ka shoqëria apo dështimin e saj, me kapitalin rezervë të saj, me kushtet dhe krizat kapitale e politike, me kërkesën e tregut, reklamimin, etj.

Konsiderimi i kësaj vlere të aksioneve dhe qarkullimi i aksioneve në varësi të saj nuk bie në kundërshtim me sheriatin e pastër islam, pasi që njeriu ka të drejtë që ta shesë kapitalin e tij sipas çmimit të tregut, madje kjo është ajo që kërkohet.

4. Vlera e lëshimit dhe lejes: Kjo shprehje përdoret për dy kuptime:

Kuptimi i parë: Përdorimi i tij për një përqindje të kufizuar e të caktuar me 5% për shembull, e cila paguhet për aksionet dhe kërkohet nga shoqëria në fillim të themelimit të saj, për të paguar shpenzimet e lejeve drejtuese, shtetërore, reklamuese, etj, me qëllim që vlera e aksioneve të kapitalit bazë të shoqërisë të qëndrojë e paprekur. Për këtë lloj vlere të aksioneve nuk ka ndonjë problem në legjislacionin Islam, përderisa kjo përqindje është e përcaktuar në mënyrë të përshtatshme dhe ajo që mbetet prej saj vendoset në kapitalin rezervë të shoqërisë.

Kuptimi i dytë: Përdorimi i saj për aksionet e lëshimit, ndaj do ishte më e përshtatshme që kjo të quhej: “Vlera e aksioneve të lëshimit”. Këto aksione lëshohen nga shoqëria me qëllim të rritjes së kapitalit të saj kur ajo zgjerohet në veprimtari, dhe ka nevojë për burime financiare afatgjata, për të ndihmuar zgjerimet e saj. Kur shoqëria lëshon aksione të reja për të kontribuar në to, ato aksione mund të jenë të barabarta në vlerë me aksionet e emëruara, ose më të larta apo më të ulëta.

Gjykimi i legjislacionit Islam në këtë çështje është: se kjo vlerë e këtyre aksioneve të reja, nëse është e barabartë me vlerën e vërtetë ose me vlerën e tyre në treg, atëherë nuk ka ndonjë ndalesë në sheriat, qofshin të barabarta me vlerën e aksioneve të emëruara apo jo, sepse ajo që merret parasysh është realiteti dhe çmimi i tregut, ndërsa shoqëria mund të humbë ose mund të fitojë, siç dihet.

Por, nëse kjo vlerë është më e ulët se vlera e vërtetë e aksioneve të shoqërisë, atëherë kjo nuk lejohet, sepse kjo gjë cenon të drejtat e aksionarëve, për shkak se ajo çon në uljen e vlerës së aksioneve të tyre, ose në humbjen e të drejtës së tyre në atë kapital. Dhe, padyshim që çdo gjë që shkakton dëm të qartë dhe në humbjen e të drejtave të ligjshme, nuk lejohet në legjislacionin Islam. Këtu mund të zbatojmë rregullin i cili thotë: “Nuk lejohet dëmtimi dhe as kthimi i dëmit me dëm.”

Përveç nëse aksionarët kompensohen për të drejtat e tyre me kompensim të drejtë me anë të dhurimeve të aksioneve të reja, në varësi të aksioneve që zotërojnë, ose duke iu paguar në dorë diferenca e vlerave të aksioneve, ose me këste, apo ngjashëm me këto.

E, nëse vlera e tyre është më e lartë se vlera e vërtetë, nëse ajo vlerë tregon vlerën e tregut, atëherë lejohet, përderisa shoqëria nuk ka përdorur asnjë mjet të ndaluar prej mashtrimit, mbulimit, etj, gjëra të cilat Islami i ka ndaluar.[9]

Nëntema e pestë: Pjesët e themelimit të shoqërisë

Pjesët e themelimit të shoqërisë janë çeqe të cilat i japin mbajtësit të tyre të drejta në fitimet e shoqërisë pa përfaqësuar ndonjë pjesë të kapitalit bazë të saj. Këto pjesë të themelimit i sigurojnë  shpërblim themeluesve të shoqërisë për shërbimin që i kanë bërë asaj, prandaj edhe kanë marrë këtë emër. Këto pjesë mund t’i jepen edhe personave të tjerë përveç themeluesve, dhe në këtë rast quhen “pjesë të fitimit”. Ligjet e disa vendeve kanë dhënë liri në formimin e pjesëve të tilla për shpërblimin e përpjekjeve të bëra në themelimin e shoqërisë apo në shërbimin e kryer me këtë qëllim. Pjesët e themelimit nuk kanë vlerë të emëruar, por vlera e tyre caktohet në varësi të fitimeve, ndaj edhe ato nuk bëjnë pjesë në kapitalin bazë, si dhe zotëruesit e tyre nuk kanë pjesë në tepricën që del pas likuidimit në kohën e mbylljes së shoqërisë. Këto pjesë nuk i japin zotëruesve të tyre të drejtën e ndërhyrjes në drejtimin e shoqërisë. Ato pjesë janë të emëruara në fillim të formimit të shoqërisë dhe qëndrojnë të tilla për dy vjet që nga formimi i saj, ndërsa pas kësaj kohe, forma e tyre mund të ndryshojë dhe ato të bëhen aksione të mbajtësit të tyre, duke qenë subjekt i qarkullimit me rrugët e ndryshme të tregtisë.[10]

Gjykimi i këtij lloji nën hijen e rregullave të legjislacionit Islam është se ai nuk lejohet, sepse zotëruesi i pjesës së themelimit nuk është ortak në shoqëri, dhe për këtë kanë rënë dakord edhe vetë juristët e shteteve të ndryshme, sepse në këtë rast nuk është paraqitur as pjesë me para në dorë dhe as me kapital, dhe as punë e vazhdueshme, megjithëse kjo e fundit nuk lejohet të jetë pjesë me të cilën bëhesh ortak në një shoqëri aksionare dhe as në shoqëritë me përgjegjësi të kufizuar.[11]

 

Tema e dytë

Kambialet, llojet dhe gjykimi për to

 

Këtu kemi katër nëntema:

Nëntema e parë: Përkufizimi i “kambialit” dhe veçoritë e tij:

Kambiali është: “Dokument financiar, që detyron dikë të shlyejë brenda një afati të caktuar një shumë parash të marra hua me kushte të caktuara ose një shumë parash që duhet të paguajë për mallra të blera me kredi; dokument detyrimi, dëftesë.”[12]

Mund ta përkufizojmë gjithashtu me këtë përkufizim: “Çek i qarkullueshëm i cili përbën një borxh që zakonisht lidhet me ndërmjetësimin e agjencisë së përgjithshme, dhe lëshohet nga shoqëritë e ndryshme ose nga shteti; mbartësi i kambialit të një shoqërie konsiderohet borxhdhënës i asaj shoqërie dhe ka të drejtën e borxhdhënësve në rast konflikti, por nuk konsiderohet ortak në atë shoqëri, ndryshe nga mbartësi i aksionit. Mbartësve të kambialeve i jepet një fajde vjetore dhe ata kanë të drejtën e kthimit të vlerës së kambialit në afatin e caktuar.”[13]

Kambialet bashkohen me aksionet në barasvlerën emërore të secilit lloj, në natyrën e tyre qarkulluese sipas të qenët e tyre emërore, për urdhëruesin dhe për mbajtësin, si dhe në mospranimin e pjesëtueshmërisë së tyre. Por, kambialet dallojnë nga mjetet e tjera të tregut të kapitalit me veçoritë e mëposhtme:

1. Kambiali konsiderohet dëshmi borxhi për shoqërinë dhe jo pjesë e kapitalit bazë të saj, siç janë aksionet.

2. Zotëruesi i kambialeve merr një fajde periodike të caktuar, pa marrë parasysh nëse shoqëria fiton apo humbet, apo nëse fitimet janë shumë të mëdha!

3. Zotëruesi i kambialit nuk merr pjesë në drejtimin e shoqërisë.

4. Kambialet kufizohen gjithnjë me një afat të caktuar, ndryshe nga aksionet. Prej këtu, zotëruesi i kambialit merr vlerën e borxhit të tij dhe fajdet e caktuara, në datën e caktuar, pa marrë parasysh likuidimet dhe inventarin e shoqërisë. Koha e këtyre kambialeve është e ndryshme sipas marrëveshjes, por jo më pak se 90 ditë, ndërsa koha më e gjatë nuk ka kufizim, qoftë edhe për 100 vjet.

5. Mbajtësi i kambialit ka një garanci të veçantë lidhur me disa prej kapitaleve të shoqërisë, madje garancia e tij mund të jetë e përgjithshme në të gjitha llojet e kapitalit të saj. Prandaj mbajtësi i kambialit e merr të drejtën e tij para mbajtësit të aksionit, në rastin kur shoqëria bën likuidimet e saj.[14]

Nëntema e dytë: Llojet e kambialeve dhe gjykimi për çdo lloj:

Kambialet janë disa llojesh, dhe idetë ekonomike vazhdojnë të nxjerrin lloje të ndryshme të tyre, por ne po përmendim më të rëndësishmet e tyre dhe gjykimin e legjislacionit Islam për to:

a) Për nga origjina e tyre, kambialet ndahen në:

1. Kambialet e shtetit, të cilat shteti i lëshon me qëllim të mbulimit të shpenzimeve publike.

2. Kambialet e organizatave botërore -siç është Banka Botërore për themelim dhe zhvillim- të cilat i lëshon me qëllim të financimit të projekteve të tyre.

3. Kambialet e organizatave shtetërore kombëtare, të cilat lëshohen me qëllim të financimit të shpenzimeve dhe projekteve të tyre.

4. Kambialet e shoqërive tregtare, industriale dhe të shërbimeve komunale, të cilat lëshohen duke i garantuar me një pjesë të kapitalit ose me të gjithë kapitalin, me qëllim që të financojnë projektet e tyre.

Gjykimi për këto kambiale: Duket qartë se të gjitha këto lloj kambialesh lëshohen kundrejt një fajde periodike të caktuar, dhe për këtë arsye, lëshimi dhe qarkullimi i tyre është i ndaluar në legjislacionin islam, dhe nëse mbajtësit e tyre kthehen dhe pendohen prej tyre, atëherë atyre u takon kapitali bazë i tyre, siç thotë Allahu i Madhëruar: “O ju që keni besuar! Ta keni frikë Allahun dhe hiqni dorë nga kamata, nëse jeni besimtarë të vërtetë. Nëse nuk e bëni këtë, atëherë iu është shpallur luftë nga Allahu dhe i Dërguari i Tij. Nëse pendoheni, atëherë ju takon kapitali fillestar. Në këtë mënyrë, nuk dëmtoni askënd e as nuk dëmtoheni vetë.” [El Bekare, 278-279].

b) Në varësi të fajdeve të tyre, kambialet ndahen në:

1. Kambiale që paguhen me shtesë lëshimi, në atë mënyrë që shoqëria për shembull, të lëshojë një kambial me vlerë 90 mijë, por duke e llogaritur me 100 mijë, plus fajdeve me vlerë më të ulët në krahasim me të tjerat.

2. Kambiale të pjesës: ato kambiale të cilat i sigurojnë mbajtësit të tyre fajde vjetore të qëndrueshme, plus pjesës së veçantë për to, e cila mund të jetë nga pjesa e aksioneve, dhe zakonisht janë kambiale që u bie fati sipas shortit që hidhet në lidhje me to.

3. Kambiale të zakonshme me fajde të caktuar, të cilat nuk kanë veçse një vlerë.

4. Kambiale të garantuara. Këto janë njësoj si lloji i mëparshëm por janë të garantuara me garant të një personi ose të diçkaje materiale. Megjithëse në origjinë, të gjitha kambialet janë të garantuara në bazën e shoqërisë, por ky lloj dallohet edhe me këtë lloj garancie.

5. Kambiale që mund të shndërrohen në aksione, të cilat u jepen aksionarëve me vendim nga organizata e përgjithshme dhe jo ajo e zakonshme. Këto kambiale i japin zotëruesit të tyre të drejtën e shndërrimit të tyre në aksione, sipas rregullave të përcaktuara në lidhje me rritjen e kapitalit bazë të shoqërisë.

6. Kambialet e të ardhurave, të cilat kanë fajde të qëndrueshme, plus një përqindje të caktuar nga fitimet e shoqërisë, ndërkohë që kambialet e tjera i kanë fajdet periodike, pa pasur pjesë në fitimet e shoqërisë.

c) Llojet e kambialeve në varësi të pronësimit të tyre:

1. Kambiale në emër.

2. Kambiale të mbajtësit të tyre.

d) Në varësi të kthimit të tyre, kambialet ndahen në:

1. Shlyerje me para në dorë në afatin e caktuar, dhe në këtë rast vlera e kambialit mund të jetë e njëjtë me vlerën e paguar, ose më e lartë se ajo, duke shtuar fajdet e lëshimit.

2. Kthimi i tyre duke i shndërruar në aksione.

3. Kthimi i tyre me anë të zëvendësimit, ku në kohën e afatit të kthimit të tyre, shoqëria i zëvendëson kambialet me kambiale të tjera të reja dhe me veçori të tjera, sipas sistemit të shoqërisë.[15]

Nëntema e tretë: Lloje të tjera kambialesh, të reja për çdo ditë:

Organizatat tregtare dhe agjencitë e kapitaleve vazhdojnë të sugjerojnë lloje të reja kambialesh e mjete të tjera, me qëllim që me mjeshtëri të tërheqin zotëruesit e pasurive të mëdha, që ata t’i depozitojnë kapitalet e tyre në këto organizata, me çdo rrugë të mundshme, sipas tyre.

Thuajse çdo ditë shohim lloje të reja letrash me vlerë dhe mjete tregu e veprime të ndryshme, por ne do të mjaftohemi me përmendjen e disa lloje kambialesh, të cilat mund të konsiderohen të reja deri diku:

1. Kambiale me fajde të qëndrueshme dhe kushte të ndryshueshme, të cilat i japin zotëruesit të tyre më shumë liri për nga transportimi i pasurisë dhe përfitimi prej saj.

2. Kambiale të kthyeshme, të cilat i japin mbajtësit të tyre të drejtën e kthimit të vlerës emërore të tyre, pas një afati të caktuar me gjashtë vjet për shembull, pastaj shoqëria që i ka lëshuar këto kambiale vendos kushte më të mira se më parë, në rast se i lë ato kambiale tek ajo edhe për një afat tjetër.

3. Kambiale me të drejtën e votës, të cilat i japin zotëruesit të tyre të drejtën e votimit në organizatën e përgjithshme të shoqërisë.

4. Kambiale me fajde vjetore, e cila ndryshon çdo vit apo çdo gjashtë mua, në bazë të çmimit botëror të fajdeve për shembull, ose në çdo bazë tjetër, duke shtuar këtu të drejtën e zotëruesit të tyre për shndërrimin e tyre në kambiale me fajde të qëndrueshme sipas dëshirës.

5. Kambiale të lidhura me fuqinë blerëse të valutës, d.m.th. këtu caktohet valuta me çmimin e të cilës është paguar kambiali, me qëllim që të eliminohet rritja e inflacionit[16], i cili mund të jetë më i madh se përqindja e fajdeve.

6. Kambiale me dëshmi të të drejtës, të cilat i japin zotëruesit të tyre të drejtën e blerjes së letrave me vlerë gjatë gjithë një kohe të caktuar, me çmim të caktuar që më parë.[17]

Nëntema e katërt: Gjykimi Islam për këto kambiale:

Megjithëse ka pas ekzistuar një kundërshtim i vogël dhe i papeshë, ku dikush i ka lejuar këto kambiale, mund të themi se ky lejim kthehet në mosperceptimin e natyrës së këtyre kambialeve dhe konsiderimin e tyre “mudarabe”, ose në futjen e tyre në temën e domosdoshmërive, kështu që nuk është e nevojshme diskutimi i fjalës së tyre, pasi që sot është bërë më se e qartë çështja e kambialeve, madje edhe në vështrimin e juristëve (jomysliman); këto kambiale janë borxhe me fajde, siç e pamë në të gjitha llojet e tyre, dhe zotëruesi i tyre është borxhdhënës shtetit ose një shoqërie të caktuar, dhe atij duhet t’i kthehet borxhi në afatin e caktuar bashkë me fajdet e tij, pa marrë parasysh nëse shoqëria ka humbur apo ka fituar. Me këtë shfaqet qartë largësia ndërmjet këtyre kambialeve dhe “mudarabes[18]” dhe “shoqërisë tregtare” në legjislacionin e nderuar Islam.

Këto fajde janë pikërisht fajdet e borxhit për të cilat nuk ka kundërshtim në moslejueshmërinë e tyre. Po kështu, nuk ka ndonjë domosdoshmëri që bën të detyrueshme blerjen e këtyre kambialeve apo qarkullimin e tyre, madje disa lloje të tyre nuk janë veçse kamatë dhe kumar.[19]

Ky është realiteti i sotëm i të gjitha llojeve të kambialeve, por nëse ky realitet ndryshon dhe ato lëshohen sipas një kontrate të rregullt, siç janë për shembull “Kambialet e mudarabes”, atëherë ajo që merret në konsideratë është përmbajtja dhe domethënia, megjithëse me parësore është që ato të mos quhen kambiale, pasi që ky emër është bërë i njohur në mesin e ekonomistëve si borxh me fajde, i cili është i ndaluar. Kështu që më parësore është që të përdoret termi “çek”, apo ngjashëm me të, për letrat me vlerë, me qëllim që të eliminohet pështjellimi, dhe ngatërrimi.[20]

 

Tema e tretë

Tregu i të drejtës së zgjedhjes

Këtu kemi katër nëntema:

Nëntema e parë: Përkufizime:

E drejta e zgjedhjes në legjislacionin Islam është e drejta e secilës palë kontraktuese për prishjen e kontratës ose përmbushjen e saj, për shkak të shfaqjes së një arsyeje të konsideruar, ose për shkak të një marrëveshjeje kontraktuese midis palëve. Këto të drejta arrijnë deri në 33 lloje.

Ndërsa në terminologjinë e tregut ekonomik bashkëkohor dhe në tregjet e kapitalit (bursa), e drejta e zgjedhjes është: “E drejta e blerjes ose e shitjes së një kapitali në një kohë të caktuar, me çmim të rënë dakord që në fillim, ku blerësi me të drejtë zgjedhjeje nuk obligohet me përmbushjen e kontratës por ai zotëron një të drejtë që mund ta praktikojë ose ta lërë, dhe pas kësaj, blerësi që rrezikon me në këtë blerje bëhet zotërues i të drejtës së zgjedhjes menjëherë pas pagimit të vlerës së saj.” Pra, e drejta e zgjedhjes është marrëveshje ndërmjet dy palëve ku pala e parë (shitësi) detyrohet ta përmbushë atë dhe t’i japë palës së dytë (blerësit) të drejtën –dhe jo detyrimin- e zgjidhjes mes blerjes apo shitjes së letrave me vlerë ose të kapitaleve të tjera, sipas kushteve të shënuara në kontratë.[21]

Nëntema e dytë: Llojet e të drejtave të zgjedhjes:

Të drejtat e zgjedhjes në tregun e kapitalit (bursë) janë disa llojesh, por ne po përmendim më të rëndësishmet e tyre:

a) Llojet e të drejtave të zgjedhjes në varësi të lëshuesit të tyre:

1. E drejta e zgjedhjes që shoqëria i jep disa punonjësve të saj prej drejtuesve të mëdhenj, të cilëve u jep të drejtën e blerjes së një numri të caktuar të aksioneve të saj me çmim të caktuar që më parë (zakonisht me çmim më të ulët se çmimi aktual), me qëllim të inkurajimit të tyre për të punuar me sinqeritet, vullnet e seriozitet, pasi që fitimit do t’u kthehen vetë atyre. Por, personit që i jepet kjo e drejtë, mund të shesë vetëm këtë të drejtë dhe jo aksionet e tij.[22]

Gjykimi i këtij lloji në legjislacionin Islam: dhënia e kësaj të drejte nga shoqëritë është një premtim nga ana e saj për të cilin nuk ka ndonjë të keqe, por ndalesa e sheriatit qëndron në shitjen e kësaj të drejte të ndarë nga aksionet, gjë e cila nuk lejohet në sheriatin Islam, sepse subjekti i kontratës në këtë rast është thjeshtë një e drejtë e cila nuk ka ekzistencë fizike, plus që qëllimi i dy palëve të kontratës në këtë çështje është që të përfitojnë nga diferenca e çmimeve dhe jo përvetësimi i aksioneve. Përveç kësaj, këto aksione të premtuara nga shoqëria do të jenë aksione të reja dhe jo të vjetra, kështu që në vështrimin e legjislacionit Islam, në këto kontrata mungon subjekti i kontratës dhe prej këtu, shitja e të drejtës së zgjedhjes është e pavlefshme dhe nuk lejohet.

2. E drejta e zgjedhjes të cilën shoqëria ia shet investitorëve të rinj, ku ata kanë të drejtën e blerjes së një numri të caktuar të aksioneve të saj me çmim të caktuar (më të ulët se çmimi aktual), brenda një afati të caktuar, pastaj këta investitorë apo disa prej tyre e shesin këtë të drejtë e cila është e qarkullueshme. Shoqëria e lëshon këtë të drejtë për qëllime të ndryshme.

Gjykimi i këtij lloji në legjislacionin Islam: është njësoj si për llojin para këtij: moslejueshmëria e atyre kambialeve të cilat zakonisht shoqërojnë këto të drejta të zgjedhjes.

3. E drejta e zgjedhjes të cilën e lëshojnë autoritetet e tregut të kapitalit (bursës), ku zotëruesit të saj i jepet e drejta e blerjes apo e shitjes së një numri të caktuar aksionesh brenda një afati të caktuar, pastaj ai e shet këtë të drejtë. Po kështu, edhe të drejtat e lëshuara nga ndërmjetësit dhe ata që punojnë në tregun e kapitalit, të cilat përbëjnë lëvizjet më të rëndësishme të bursës në kontratat e afatizuara, në këtë kohë. Nëse këto të drejta të zgjedhjes vihen në qarkullim në tregjet kryesore të bursave, atëherë të gjitha kontratat e lidhura në to janë të ngjashme nga të gjitha pikëpamjet, me përjashtim të çmimit, ku autoritetet e tregut të kapitalit caktojnë një afat të caktuar për kontratat, kohën e vlefshmërisë së tyre, dhe numrin e aksioneve nëse ato kanë të drejtën e zgjedhjes.

Tregu i bursës garanton përmbushjen e kontratave nga palët kontraktuese, ose cakton një grup special për këtë, dhe kështu që nuk është nevoja për lidhje të drejtpërdrejtë mes palëve kontraktuese. Por, nëse këto të drejta zgjedhjeje qarkullojnë jashtë bursave, atëherë kushtet e këtyre të drejtave të lëshuara nga tregu i bursës, i nënshtrohen marrëveshjes mes palëve.

4. Zgjedhja e lëshuar nga shoqëria për mbajtësit e aksioneve të saj, për një afat një apo dy mujorësh, gjë e cila bëhet me anë të dhënies së të drejtës për përvetësimin e aksioneve të lëshimit pasardhës me çmim më të ulët se çmimi në qarkullim, me qëllim të nxitjes për më shumë qëndrueshmëri e lidhshmëri.

b) Llojet e të drejtave të zgjedhjes në varësi të subjektit të tyre:

1. Të drejtat e zgjedhjes në aksione, 2. në kambiale, 3. në valutat e huaja, dhe 4. në treguesit e bursës.

Këto lloje janë të qarta, me përjashtim të dyve të fundit, të cilat kërkojnë pak sqarim, si në vijim:

•        E drejta e zgjedhjes në valutat e huaja: një dëshmi e lëshuar nga shoqëria, e cila i jep zotëruesit të saj të drejtën e fitimit të një shume të caktuar nga një valutë e huaj me çmim të caktuar nga monedha e vendit. Kjo ide ka filluar në Evropë, që në vitin 1986, dhe më pas u përhap në tregjet e bursës për shkak të mosqëndrueshmërisë së çmimit të valutave të huaja dhe përpjekjes për mbulimin e tyre.

Këto të drejta zgjedhjesh janë dy llojesh:

1. Me sasi të madhe valute dhe me afat të gjatë shlyerje, (pesë vjet e sipër). Këtë lloj e lëshojnë organizatat speciale të kapitaleve.

2. Dhe një lloj tjetër të drejtash të cilat i lëshojnë shoqëritë jokapitale, qarkullimi i të cilave në tregjet e huaja çon në futjen e tyre në tregjet ndërkombëtare të kambiumit. Këto i shoqëri i lëshojnë këto të drejta dhe ua shesin ato klientëve të tyre, shumica e të cilave janë të vegjël dhe nuk kanë mundësi të blejnë të drejta të llojit të parë.

Gjykimi i këtij lloji në legjislacionin Islam: është e qartë se ky lloj të drejtash nuk lejohet, sepse nëse kjo është kontratë mes dy palëve, nuk lejohet tregtia me monedha veçse dorë më dorë, dhe nëse është premtim për shitje, premtimi nuk është i detyrueshëm të përmbushet, e nëse personit i detyrohet përmbushja e tij, kjo nuk lejohet kurrë në kambizëm.

Gjykimi për këtë lloj zgjedhje: është i qartë që nuk lejohet, sepse Allahu e ka bërë haram kumarin me tekst të prerë, dhe po kështu edhe ngrënien e pasurive të njerëzve padrejtësisht.

c) Llojet e të drejtave të zgjedhjes në varësi të natyrës së tyre:

1. Zgjedhje të pambuluara: ato zgjedhje që bëhen në gjendjet e mëposhtme: kur blihet e drejta e zgjedhjes së blerjes ose e shitjes, dhe kur shitet e drejta e zgjedhjes së blerjes ose shitjes.

2. Zgjedhje të mbuluara me anë të:

- formimit të arkave të letrave me vlerë të përbëra nga zgjedhje të të njëjtit lloj, por me datë përfitimi të ndryshme, ose me çmim të ndryshëm. Kjo mbulesë quhet mbulesë e përfunduar nga ndryshimi i çmimeve.

- ose me anë të marrjes së masave, duke formuar një arkë të letrave me vlerë të përbërë nga zgjedhje të cilat i përkasin një lloji të caktuar aksionesh, si dhe nga vetë aksione të të njëjtit lloj, si marrje masash në rast të luhatjes së çmimeve.

- ose me anë të mbulimit të përbërë nga zgjedhje blerjesh dhe zgjedhje shitjesh, të cilat i përkasin të njëjtave aksione.

Nëntema e tretë: Përfundimi dhe gjykimi Islam për të drejtat e zgjedhjes:

Kjo që përmendëm ishte një përmbledhje e shkurtuar për njohjen me të drejtat e zgjedhjes dhe llojet e tyre, por megjithatë, tashmë e kemi marrë një përfytyrim të qartë të tyre, ku ideja kryesore rreth së cilës sillen tregjet e kapitalit (bursat), është mënyra e arritjes së fitimeve pa marrë parasysh nëse kjo bëhet në llogari të tjetrit apo me anë të fatit, rrezikshmërisë, kumarit, ngrënies së pasurisë së të tjerve padrejtësisht, etj. Pra, këto tregje nuk kanë lindur me lindje Islame dhe as morale, por ato janë pjellë e ideve kapitaliste të lira, të cilat nuk mendojnë tjetër veçse si të arrijnë të fitojnë pasuri me çdo rrugë e mënyrë.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ne i refuzojmë të gjitha këto ide, pasi që urtësia është ajo myslimani kërkon në të gjitha fushat, por këtu kemi për qëllim domosdoshmërinë e kërkimit dhe studimit të hollësishëm të këtyre ideve, me qëllim që të mos na hedh hi syve dhe të shkojmë pas tyre duke u justifikuar me fjalën “nevojshmëri”, apo “origjina e gjërave është se ato janë të lejuara”, sepse këto rregulla janë të kufizuara me kushtin që të mos përplasen me ndonjë tekst Hyjnor, apo me synimet e përgjithshme të legjislacionit Islam.

Bazuar në atë që pamë më sipër, të drejtat e zgjedhjes me format bashkëkohore, nuk i plotësojnë ato që kërkohen nga legjislacioni Islam, siç është ekzistenca e subjektit të kontratës realisht ose e përshkruar në formën e borxhit. Përveç kësaj, subjekti i kontratës në të drejtat e zgjedhjes është e drejtë e pastër, e ndarë nga aksionet apo letrat me vlerë, në bazë të të cilave jepen këto të drejta, prandaj edhe tregu e ka lejuar shitjen e këtyre të drejtave të veçuara nga aksionet, madje ky është qarkullimi më i shumtë në të drejtat e zgjedhjes, por diçka e tillë nuk lejohet të jetë subjekt i kontratës në legjislacionin Islam. Po kështu, këto të drejta zgjedhjesh në shumicën e rasteve ngrihen mbi rrezikshmëri, fat dhe kumar, si dhe përfitim në llogari të të tjerëve, pasi që fitimi i njërit është nga humbja e tjetrit, gjë e cila futet në kumar, i cili është haram dhe ngrënie e pasurisë së njerëzve padrejtësisht.[23]

Në sqarimin përfundimtar të Simpoziumit së tregjeve të kapitalit në këndvështrimin Islam, thuhet: “Është më se e qartë se subjekti i kontratës është thjeshtë detyrim apo angazhim... dhe sido që të quhet, qoftë “angazhim personal” mbi të cilin ngarkohen detyrime personale, apo “e drejtë kapitale”, siç është borxhi, për këtë lloj subjekti të kontratës nuk lejohet tregtia. Në këto të drejta zgjedhjesh, subjekti i kontratës nuk janë letrat me vlerë, ku njëra palë kontraktuese zotohet me blerjen dhe tjetra me shitjen e tyre, dhe këtu nuk ka kontratë (kërkesë dhe pranim) në kohën e lidhjes së kontratës së shitjes apo të blerjes, por edhe sikur të supozonim se do të kishte kontratë, ajo do të ishte shitje e “kontratës së pronësimit”, e kushtëzuar dhe e afatizuar për në të ardhmen.”[24]

Nëntema e katërt: Alternativat Islame për të drejtat e zgjedhjes:

Nuk gjejmë ndonjë zëvendësues që përputhet me format dhe llojet e të drejtës së zgjedhjes në bursë, por synimet dhe rezultatet e kërkuara nga e drejta e zgjedhjes, mund t’i arrijmë me anë të formave të mëposhtme:

1. Duke i lidhur kontratat me të drejtën e zgjedhjes së kushtit, pasi janë plotësuar kushtet e kontratës prej ekzistencës së subjektit të saj, etj, dhe nuk ka ndalim që të shtyhet afati i zgjedhjes së kushtit, sipas zakonit.

2. Kontrata e quajtur “Istisna”[25] – kërkim për të prodhuar a ndërtuar diçka, e cila na zgjidh problemin e ekzistencës së subjektit të kontratës dhe të mosnjohjes së punës së kryer. Pra, mundet që të rregullohen kontrata, çeqe e dëshmi të veçanta me “Istisna”, duke i afatizuar për në të ardhmen.

3. Po kështu kontrata e quajtur “el Xhiale”[26], zgjidh shumë nga çështjet e kontratave të afatizuara.

4. Kontrata e “Es Selem” dhe shitja e afatizuar (me apo pa këste), zgjidhin problemin e mos ekzistencës së mallit për të cilin është bërë parapagim në es Selem, si dhe afatizimin e kushtëzuar dhe mos ekzistencën e çmimit dhe vonimin e tij, në shitjen e afatizuar.[27]

 

Tema e katërt

Kontratat e lidhura për në të ardhmen

 

Këtu kemi tre nëntema:

Nëntema e parë: Njohje me këto kontrata:

Janë për qëllim ato kontrata të lidhura për në të ardhmen, në të cilat është shtyrë pranimi i subjektit të tyre (mallit, aksionit, kambialit apo treguesit), si dhe është shtyrë gjithashtu edhe pagimi i çmimit, përveç një përqindje të vogël (10 % p.sh) e cila nuk i dorëzohet shitësit, por ruhet në zyrën qendrore të tregut si garanci për përmbushjen e kontratës. Këto kontrata të të ardhmes, janë tipike dhe lëshohen si mjet, që përmbajnë një sasi të caktuar mielli për shembull, me cilësi të caktuar, për t’u dorëzuar në një afat të caktuar, ose një numër aksionesh të një shoqërie të caktuar, apo kambiale të caktuara të cilat dorëzohen në afatin e caktuar. Këto kontrata bëhen me anë të ndërmjetësve, dhe malli i pranuar mund të jetë ai që është blerë në fillim ose tjetër i të njëjtit lloj dhe cilësi, dhe që të gjitha janë mbledhur në zyrën qendrore të tregut ose tek ndërmjetësit. Përqindja e pranuar nga zyra qendrore mund të ndryshojë në varësi të çmimit. Likuidimi i të gjitha kontratave bëhet çdo ditë dhe menjëherë bëhet e qartë se kush ka fituar dhe kush ka humbur. Nëse kontraktuesi e dorëzon mallin në të njëjtën ditë, detyrimi i tij përmbushet.”[28]

Këto kontrata për në të ardhmen nuk kanë nevojë për lidhjen e kontraktuesve me njëri-tjetrin, por secili prej tyre blen një kontratë tipike nga autoritetet e tregut, e cila përmban pranimin e një sasie të caktuar malli, në një afat të ardhshëm të caktuar.

Shtytja për këto lloj kontratash është frika nga luhatjet e çmimeve dhe pamundësia në parashikimin e çmimeve të së ardhmes në mënyrë të përpiktë, duke shtuar këtu kërkimin për gjetjen e klientëve për zotëruesin e mallit, si dhe garantimin e konsumimit të sasisë që prodhon, prandaj edhe shumica e këtyre kontratave lidhet me prodhimet bujqësore.

Nëntema e dytë: Dallimi mes kontratave të të ardhmes dhe të drejtave të zgjedhjes:

Këto ndryshojnë nga njëra-tjetra në faktin se në të drejtat e zgjedhjes, blerësi paguan një çmim i cili i jep të drejtën e blerjes së mallit apo të letrave me vlerë në të ardhmen, pastaj i blen aksionet me çmimin e caktuar që më parë, ndërsa çmimi i zgjedhjes është ai që vendoset në ofertë dhe kërkesë, dhe jo çmimi i vetë mallit, ndërsa kontratat e të ardhmes përmbajnë shitje në të ardhmen dhe çmimi për të cilin bien dakord palët është vetë çmimi i mallit.

Nëntema e tretë: Llojet e kontratave të të ardhmes:

Ekzistojnë disa lloje kontratash të tilla, si në vijim:

1. Kontrata për mallra dhe letra të ndryshme me vlerë; ku çështja nuk kërkon më tepër se të qenët e shitësit në gjendje për të përmbushur detyrimet, duke mos qenë nevoja për vërtetimin e pronësisë së mallit, pasi që ajo që kërkohet prej tij nga përmbajtja e kontratës është të dorëzojë mallin në datën e caktuar pa qenë nevoja të vërtetojë pronësinë e tij për origjinën e mallit; nuk është kusht që ai të jetë zotërues i mallit në kohën e lidhjes së kontratës.

Gjykimi Islam për këtë lloj kontratash: Siç e pamë në këtë lloj kontratash kushtëzohet afatizimi i mallit dhe i çmimit, madje edhe 10 % që dorëzohen në fillim, në të vërtetë janë si garanci për të mbuluar humbjen e mundshme në rastin kur ndonjëra prej palëve kontraktuese nuk e përmbush detyrimin e saj.

Prej këtu, këto kontrata, edhe pse kanë ngjashmëri me “es Selem” për faktin se në to përshkruhet në mënyrë të detajuar subjekti i kontratës si dhe afati i dorëzimit dhe pranimit të tij, por në “Es Selem” nuk lejohet vonimi i dorëzimit të çmimit më tepër se tri ditë, dhe kjo me unanim të dijetarëve, madje shumica e tyre kanë kushtëzuar që ai të dorëzohet në kohën e lidhjes së kontratës, dhe vetëm Malikitë janë ata të cilët e kanë lejuar vonimin e tij deri në tre ditë, siç e kemi përmendur më parë.

Legjislacioni Islam nuk e lejon këmbimin vetëm në rast se kontrata përmban dorëzimin e të paktën njërit prej dy të këmbyerve (mallit dhe çmimit), ndaj edhe në Sqarimin përfundimtar të Simpoziumit të tregjeve të kapitalit, në Marok, dha vendimin se këto kontrata janë të pavlefshme dhe se nuk lejohet asnjë lloj veprimi tjetër mbi to.

Alternativat e lejuara në legjislacionin Islam, në vend të këtyre kontratave:

“Es selem” me kushtet e tij, dhe po kështu “El Istisna” për mallrat që prodhohen, madje ky i dyti ka më shumë elasticitet dhe liri për nga dorëzimi i dy të këmbyerave. Mënyra e kësaj është që të vendosen kontrata tipike (mostër) të posaçme për mallrat e prodhuara, ku tregtari bie dakord me prodhuesin e tyre me anë të një ndërmjetësi, që të prodhojë një sasi të caktuar malli, duke qenë se në kontratë shënohen cilësitë e kërkuara, koha dhe çmimi. Në këtë rast nuk është i nevojshëm të bëhet dorëzimi i çmimit dhe as i mallit në kohën e lidhjes së kontratës.

Po kështu mund të përfitojmë nga kontrata e “El Xhialeh”, duke vendosur kushtet dhe cilësitë e kërkuara, dhe duke e shprehur kontratën me shprehjen e “El Xhialeh”, me këto shprehje: “Kush më sjell kaq mall të këtij lloji, në filan kohë, atij do t’i jepet kaq pagesë për çdo ton, për shembull.”

2. Kontratat e të ardhmes sipas treguesit:

Ky lloj kontratash ka filluar të praktikohet që në shkurt të vitit 1982, në bursën e Kansas City, në Amerikë, ku filloi lidhja e kontratave të shitjes së afatizuar sipas aksioneve të përfshira në treguesin e bursës (Value Line), i cili përfshinte aksionet e 1700 shoqërive të ndryshme.

Këto kontrata nuk përmbajnë dorëzim dhe as pranim të asgjëje, përveç pagesës për treguesin deri në fund, dhe kjo sepse treguesi është diçka e zhveshur, njësoj si matësi i temperaturës, por me të është për qëllim llogaritja kapitale mes dy gjendjeve: në fillim të kontratës dhe në fund të saj.[29]

Gjykimi i këtij lloji është i qartë, ai nuk është i lejuar, sepse në këto kontrata nuk ekziston malli për të cilin lidhet kontrata, por siç thotë Dr. Muhamed el Kurij: “Qëllimi i të luajturit kumar është nxitësi kryesor për këto lloj marrëdhëniesh, prandaj gjejmë që në kontratat e të ardhmes sipas treguesit të jenë zgjeruar shumë sa që ka filluar të përfshijë edhe tregtinë sipas treguesit për shpenzimet e jetesës...”

3. Kontratat e të ardhmes për valutat e huaja:

Në këto kontrata bëhet marrëveshja për dorëzimin e një sasie të caktuar valute të huaj në një datë të ardhshme të caktuar, dhe pas kësaj ato bëhen të qarkullueshme dhe sjellëse të fitimit ose të humbjes zotëruesit të tyre.

Gjykimi për këtë lloj është gjithashtu moslejimi, sepse në këmbimin e valutave kushtëzohet sasia e njëjtë dhe këmbimi dorë më dorë në çast, nëse valuta është e të njëjtit lloj, e nëse ndryshojnë dy valutat që këmbehe, atëherë kushtëzohet këmbimi i tyre dorë më dorë në çast. Ndërsa në këtë lloj kontrate kushtëzohet vonimi i këmbimit, kështu që nuk lejohet.

4. Të drejtat e zgjedhjes mbi kontratat e të ardhmes:

Në këto kontrata bashkohen të dyja këto, dhe gjykimi për moslejimin e tyre është edhe më i qartë, dhe kjo sepse këto zgjedhje drejtohen nga zgjedhja në kontratën e shitjes së afatizuar për në të ardhmen, dhe jo për mallin. Në këtë lloj ndodh ndërthurje e kontratave mbi kontrata të tjera, nga të cilat nuk shfaqet veçse ana e kumarit, kështu që gjykimi për moslejimin e tyre është më i qartë. E, Allahu e di më mirë.

5. Shitja e borxheve dhe qarkullimi i tyre në tregjet e kapitalit (bursë):

Ideja e shitjes së borxheve u përhap në vitin 1968, veçanërisht në lidhje me borxhet afatgjata dhe me likuid të pakët. Kjo bëhet me anë të shitjes së tyre një pronari të ri, i cili pas blerjes së tyre fillon me marrjen e kësteve të shlyerjes dhe fajdet e caktuara për to. Me anë të qarkullimit të tyre, këto borxhe u kthyen në mall që kërkohet.

Në të gjitha rastet, këto borxhe bëhen në formën e kontratave tipike, të cilat i lëshon borxhdhënësi bashkë me fajdet e tyre, në formë të mjeteve të qarkullueshme, të ndara në grupe të barabarta në masën e rrezikshmërisë, në datat e shlyerjes dhe në përqindjet e fajdeve.[30]

Gjykimi i legjislacionit Islam për këtë lloj kontratash:

Këto lloj kontratash me formën e tyre kapitale e cila përmban fajde, janë të ndaluara për shkak të kamatës që përmbajnë, dhe jo nga ndalesa e shitjes së borxhit me borxh (e cila është gjithashtu e ndaluar), sepse këtu bëhet shitja e borxhit me para në dorë dhe jo me borxh, siç e pamë më sipër.

 

 

Kapitulli i katërt

Alternativat Islame në lidhje me mjetet

e përdorura në bursë

Vijon ... 1 2 3

 

---